Pasanggiri Maca Sajak Sunda di Ciamis

Poe Ahad kamari (11 Mei 2008), sapopoe ngabandungan nu maca puisi. Aya 75 patandang nu makalangan teh. Da cenah ceuk panata calagara, patandang teh diwatesanan ngarah teu lila teuing lumangsungna ieu acara. Atuda, tempatna ge di ruang sidang DPRD Ciamis, jadi ti Senen ka ditu mah tempatna tangtu geus diparake deui ku para wakil rahayat.

Rupa-rupa cara jeung gaya nu maraca. Kayungyun ku karancageanana. Teu kitu kumaha atuh, meh kabeh jadugna maca puisi ti Banjar, Ciamis, Garut, jeung Tasik, lalungsur ngiring tandang makalangan. Teu wudu, kuring katut saderek Ayi Kurnia oge Rizal Sabda (duanana ti Bandung) nu kapeto jadi rengrengan pangajen, rada leneng lebah nangtukeun saha nu kudu asup jadi patandang petingan (finalis).

Meh kabeh patandang mibanda kapunjulan nu pikareueuseun dina lebah macakeun sajakna. Ukur wewelasan nu kasebut “kurang sieup” teh. Bubuhan nyaeta, rereana jadugna nu tarurun teh. Ti umur 17 taun ka luhur. Najan kitu, aya hiji hal nu bisa jadi catetan, nyaeta rea keneh patandang nu jiga apal cangkem kana sajak nu bacakeunana. Katembong rea keneh nu teu enya-enya loma jeung ungkara nu nantrat na eta sajak. Teu ngabibisani meureun na kituna mah, bubuhan urang teh dina hirup kumbuh sapopoe geus beuki anggang jeung bacaan dina Basa Sunda. Najan bisa norolang nyarita basa Sunda ge, pan rea keneh nu ngatog dina lebah kudu maca tulisan dina basa Sunda mah.

Kilang kitu, ku ayana pasanggiri saperti nu diayakeun ku Komunitas Baca Puisi Ciamis (KBPC) ieu, nu diluluguan ku saderek X Yus Supriatna S.Sen, masarakat teh (dina hal ieu para patandang) diwanohkeun deui, disina loma deui jeung basa Sunda tinulis. Hiji tarekah nu kacida mulyana. Sugan we atuh, ku ayana pasanggiri jiga kieu, urang Sunda kahudang deui kanyaahna kana bacaan Sunda, boh sastrana atawa bacaan panglipurna.

Enya, nu idealna mah meureun para patandang teh teu ngan ukur ngadukduk maca samemeh prung. Patandang nu geus biasa maca bacaan dina basa Sunda, bakal leuwih siap pikeun tarung makalangan. Da katembong atuh, nu geus biasa maca basa Sunda mah, lebah ngunikeun kalimah atawa ungkara teh karasa plastis, adumanis jeung lentong nyunda nu kapireng lain ukur ladang latihan.

Lebah neuleuman eusi sajak deuih, rea keneh nu rumanggieung teh. Sajak nu dipilihan ku panata calagara, bawirasa geus rupa-rupa ‘kelirna’. Aya sajak nu nembrak midangkeun eusi sahinasna, aya oge nu dibulen ku pakakas metafor nu tangtu kudu enya-enya diteuleuman ngarah kapanggih genclang mutiarana. Hal ieu teh tangtu bakal mangaruhan kana gaya tandang (wiraga), jeung lentong oge pertelana ucapan (wirahma) eta patandang. Da kapan penghayatan (wirasa) nu hade dina lebah macakeun hiji sajak, bakal ngajurung timbulna gerak (gesture), emosi, jeung wirahma sora nu spontan teu dijieun-jieun.

Limawelas urang nu kapilih jadi patandang petingan (finalis), kaitung nu pangpunjulna ti antara patandang sejenna. Eta ge, mun seug patandang petingan bisa leuwih ti 15, jigana pangajen bakal leuwih logor nangtukeun ugeran. Da rea atuh patandang nu macana hade, kudu ngajungkel ajenna lantaran salah ngunikeun ungkara najan sakecap. Jigana mun seug arinyana bisa asup jadi patandang petingan, moal boa bakal leuwih sieup macana, da kapan sajak nu dibacana ge beda jeung waktu babak penyisihan. Ngan nyakitu tea, pangajen kudu bener-bener pageuh jeung tukuh kana aturan (teu meunang salah maca, lantaran bisa beda harti), lantaran jumlahna ngan limalas tea.

Ti sakitu puluh patandang, girang pangajen ukur nangtukeun tilu patandang pinunjul. Nya nu kasinugrahan teh nyaeta saderek Didon Nurdani (Ciamis), nyangking Pinunjul 1 tur dileler hadiah piala, piagem, katut duit Rp 2 juta. Terus Ageung S. Noor (Tasik), jadi Pinunjul 2 dileler piala, piagem, katut duit Rp 1,5 juta. Nu jadi Pinunjul 3, Imas (Garut), dileler piala, piagem, jeung duit pangaji sajuta rupia.

Pasanggiri Maca Puisi Sunda sa-Priangan Timur nu dialpukahan ku KBPC gawe rancage jeung Yayasan Pusat Kebudayaan (YPK) Bandung ieu, tangtu dipiharep bisa manjang. Paling copel sataun sakali, ngarah beuki rea luang pikeun urang Sunda, nembongkeun karancagena dina maca sajak. Kitu tah. Tabe pun.***

 

Di Sindanggalih méh kabéh arusaha kana mébel

Mun pareng ngaliwat ka jalan Sindanggalih, Tasik, tangtu bakal katémbong méh saparat jalan pinuh ku pausahaan mébelér. Boh nu husus nyadiakeun bodasan atawa mébel satengah jadi, boh barang nu langsung pakéeun.

Salah saurang warga Sindanggalih, Déni (28), nyebutkeun, yén geus tibaheulana cenah daérah nu asup ka Kacamatan Tawang ieu téh, masarakatna arusaha kana mébel. Kaasup manéhna tangtuna gé, nu geus turun-tumurun ti akina kénéh ancrub kana ieu pakasaban.

“Usaha turunan. Tapi nya modal sorangan,” pokna basa ditalék naha manéhna neruskeun usaha kolotna atawa ngabaladah sorangan. Ti keur umur wewelasan taun kénéh manéhna geus dipapatahan ku kolotna usaha kana mébel téh cenah. Sanggeus kawin manéhna sina muka pausahaan sorangan. Ayeuna téh lumayan, omsét dina sabulanna geus lima jutaan.

“Tapi éta téh kotor. Beresihna mah paling gé ukur sajuta,” pokna nyebutkeun bati tina usahana. Rada undak téh pasaran mébel mah cenah mun rék lebaran. Bubuhan réa nu marudik tas arusaha di kota, jadi lebaran téh waktuna balanja pangabutuh kulawarga.

“Kana 25 tepi ka 30 persénan undakna téh,” cenah.

Di tempat gawéna katembong lomari, korsi jeung dipan nu masih bodasan kénéh. Manéhna ngajual lomari dua pintu tempat pakéan hijina Rp 200.000,-. Mun nu geus rapih meunang nyirlak hargana dua tikeleunana. Biasana cenah nu sok meuli bodasan téh ti toko mébel, boh nu aya di Tasik atawa ti Ciamis jeung Garut. Bapana mah, Odi (60), dina saminggu téh rata-rata tilu kali ngiangkeun bodasan ka Bandung. Sakali ngiangkeun aya kana 10 barangna.

Di mébelna aranglangka aya barang nu dijieun tina kai jati atawa kai nu kualitas hadé séjénna. Méh kabéh bahanna tina kai cayur, arba atawa tisuk. Bahan pikeun hiji lomari atawa ranjang rata-rata modalna Rp 100.000,-, nu mun geus anggeus harega jualna Rp 350.000,-.

“Atuda karéréaanana di dieu mah konsuménna menengah ka handap,” pokna. Maké bahan petingan téh mun aya nu mesen wungkul.

Nu buburuh di Déni téh ukur duaan, nyaéta Jumali (56) jeung incuna, Budi nu karék umur 14 taun. Satamatna ti SD budak téh langsung sina digawé. Pajahkeun téh neruskeun sakola gé kaituna mah angger kudu néangan gawé. Mending ti ayeuna kénéh sina milu buburuh. Keur mah waragad sakola beuki dieu beuki mahal.

“Sugan wé aya milikna mah éngkéna bisa muka pausahaan sorangan,” ceuk Jumali nu diajak ngobrol sabot manéhna ngadempulan lomari hancana. Jumali sorangan kungsi muka mébel ngan cenah teu kamodalan, “Ahirna mah jadi tukang buburuh wé, sanaos teu sabaraha gé, dikeureuyeuh,” pokna.

Dina nyieun barang, Jumali jeung tukang buburuh séjénna di Sindanggalih boga dua patokan. Nyaéta barang kelas ompréngan, nu kualitasna jajar pasar, jeung barang kelas anggonan nu kualitasna leuwih apik. Lamun nyieun lomari nu kelasna ompréngan, manéhna meunang buruh 15 tepi ka 20 rébu. Mun kelas anggonan, 30 tepi ka 40 rebu rupia tina hijina téh. Éta téh ti mimiti ngaragaji, nyugu, tepi ka jadi bodasan. Hiji barang kalan-kalan teu anggeus ku sapoé. Iwal mun manéhna jagjag, ti isuk jedur tepi ka soré jedér digawéna, bisa anggeus hiji. Tapi aranglangka da cenah beuki kolot téh beuki ripuh. Rada undak buruhna téh mun ngagawéanana tepi ka nyirlak atawa finishing. Tepi ka 50 - 60 rebu rupia hijina, kumaha modél lomarina.

“Kanggo barang nu sanés gé sapertos dipan, korsi, teu patos géséh buruhna téh,” cenah.

Perkara modél teu pati réa rupana cenah. Ti taun ka taun téh angger wé modél nu basajan bubuhan keur konsumén kelas handap téa. Ceuk Déni malah mun manéhna nyieun modél anyar téh sok kalah hésé ka payuna. Jadi angger wé kitu, barang-barangna téh teu pati réa kelirna. Nu pangréana dijieun téh cenah mun lomari modél kolumbia, terus ranjang modél kipas jeung modél fortuna, ditambah wéh mun aya nu pesen nyieun korsi modél semi antik nu rada réa ukiranana.

Pikeun bahan baku, méh kabéh pausahaan di ieu daérah meuli ti H. Muksin nu boga pabrik pangaragajian kai di éta tempat. Kaina ceuk salah saurang pagawé pabrikna, dibeuli ti para patani nu aya di wewengkon Tasik kidul. Ti Salopa, Karangnunggal, Salawu, jsb.

Lian ti nu langsung nyieun barang sorangan, di Sindanggalih téh réa ogé nu ngan ukur nampung barang jieunan masarakat. Upamana waé Aép (29). Manéhna geus ampir tujuh taun usaha kana mébel nu ukur nampung bodasan pikeun jualeun deui ka toko-toko. Ti mimiti rak tv nu haregana Rp 15.000,- tepi ka lomari, korsi, jsb.

  “Da di dieu mah ampir sadayana masarakat kana ngadamelan barang, janten nu teu buburuh di batur gé, nya ngadamelan nyalira di bumina,” ceuk Aép nu usaha neruskeun hanca kolotna. Manéhna mah teu kudu capé da masarakat nu rék ngajual bodasan daratang sorangan ka tempatna.

Tepi ka danget ieu, boh ceuk Aép atawa ceuk Déni, can kungsi aya pihak séjén boh ti pamaréntah atawa swasta nu bisa nyadiakeun modal injeumeun. Padahal cenah di Sindanggalih téh réa masarakat nu karék eungkeut-eungkeut usaha kana mébel nu ngabutuhkeun suntikan modal pikeun usahana. Tangtuna gé nu teu beurat teuing bungana, atawa krédit lunak téa.(Nazhar)*** 

 

Seni Lais Hésé Régenerasi

Pikeun karéréaanana urang Sunda, kana kasenian Lais téh jigana geus teu pati apal. Padahal mah éta kasenian téh masih kénéh hirup, utamana di daérah Tanjungjaya, Kabupatén Tasikmalaya.

Di ieu wewengkon, perenahna di Dusun Cipurut, Désa Sukasenang, seni Lais téh masih kénéh dipiara tur sok remen dipintonkeun dina acara hajatan ku grup ‘Pusaka Muda Mekar’ nu dipingpin ku Iding (50) jeung Obing (36). Anggota grupna kiwari aya 30 urang. Karéréaanana tukang silat, ditambah ku tukang kendang tiluan, tukang tarompét tiluan, tukang goong jeung tukang ngalaisna.

Ceuk Obing nu satamatna di SMA terus milu ngokolakeun ieu grup, tepi ka danget ieu berekah grupna téh geus magelaran ka mamana. Najan ukur sakali-sakali, kungsi maén di Ancol, Taman Mini, Ciater, Ciamis, jeung di mimindengna di Tasik.

“Bisa disebutkeun keur rada haneuteun deui ku nu nanggap ayeuna téh,” pokna, basa ditepungan méméh grupna magelaran di palataran kampus Unsil, Tasik sababaraha waktu ka tukang. Nu dimaksud haneuteun ku manéhna, nya tiap bulan sok aya waé nu nanggap, paling henteu sakali dina sabulan, utamana ditanggap ku nu hajat di pasisian.

“Maén di béh kota mah kitu wé mun ditanggap ku para seniman deui. Acan kungsi ditanggap ku nu hajat atawa ku pamaréntah mah,” cenah, nu terus dienyakeun ku Sarip (42) lanceukna Obing nu di ieu grup lian ti sok silat téh, ogé purah ngamankeun pagelaran bisi aya nu hasud rék niat nyilakakeun.

Kawilang beurat tugas nu kudu disanghareupan ku Sarip téh, boh mun maén di pilemburan, boh maén di kota. Kalan-kalan sok aya waé nu ngaheureuyan téh, cenah. Upamana waé cenah basa ngalais di Padahérang, Ciamis. Ikin (60) tukang ngalaisna geus di luhur tambang, awina ujug-ujug ngagelenceng hiji. Potong. Untung euweuh nu cilaka. Ikin nu keur aksi gancang ngagulayun kana tambang terus muntang kana awi nu hiji deui.

“Sok aya waé nu kitu téh, duka naon maksudna,” ceuk Sarip nu dina sakuna teu weléh mawa menyan, boh sisirihan tangkalna, boh geutahna nu sok diasupkeun kana roko nu rék diududna. Di kebon di lemburna manéhna malah miara menyan nu tangkalna ayeuna geus sagedé cangkéng kolot. Keur pakéeun, pokna téh bari ngahéhéh.

Perkara sok aya waé nu hasud téh geus teu anéh dina pagelaran Lais mah, ceuk Ikin nu geus ngalais ti keur pamuda kénéh.

“Geus aya ti baheulana,” pokna. Ngan manéhna tara ieuh geumpeur. Hirup jadi tukang ngalais mah kudu ngabiasakeun manéh nyanghareupan picilakaeun. Atuda najan euweuh nu rék niat nyilakakeun gé, kapan angger tukang ngalais mah kudu salawasna ati-ati. Kangaranan maén dina tambang sagedé indung suku kolot nu panjangna 10 m, dipantengkeun di luhur awi dua leunjeur nu jangkungna 15 m, tangtu wé kudu bener-bener iatna jeung tarapti dina sagala rupana. Nalikeun tambangna gé kudu ku manéhna. Kitu deui méméh awina ditangtungkeun, manéhna kudu mariksa heula bisi masih kénéh aya tapak saréngséng dina buku-bukuna nu can kapapas. Malah mun manéhna salsé mah sok milu jeung nu ngala awi. Atuda kudu bener-bener pas awina gé, awi surat nu lempeng. Kolot teuing ulah, ngora teuing teu hadé. Kudu nu keur lumiat.

Ikin nu sapopoéna tukang buburuh tani, nyebutkeun yén aya tahapan nu teu meunang ditinggalkeun pikeun nu hayang bisa ngalais. Diantarana kudu ngalakonan puasa tujuh poé bari ngapalkeun jampé-jampéna. Éta téh dilakonan bari terus latihan. Mimitina dina tambang nu awina ukur 3 m, terus ningkat beuki luhur-beuki luhur.

“Sabenerna masing 20 m gé bisa ari aya mah awina nu ukuran sakitu,” ceuk Ikin nu terus nyaritakeun reregedna mun maén di kota, nyaéta aranglangka manggihan awi nu nya jangkung nya hadé. Kitu deui mun rék maén breg hujan. Mun hujanna gedé mah tara dipaké aral, nu sok matak degdegan téh mun hujanna ukur ngiripis, da tambang jeung awina sok jadi leueur. Lebah dieu mah kalan-kalan sok bari jeung lelenyapan maén téh, ngan can kungsi ngalaman cilaka alatan hujan mah, cenah.

Saméméhna nu sok ngalais di Pusaka Muda Mekar nu diadegkeun taun 1978 téh nyaéta Ébén (70). Kiwari kulantaran cenah rénghapanana beuki pondok alatan ku kakolotan, manéhna kapapancénan pikeun atraksi debus. Kitu lah, saperti ngagérésélkeun bedog kana beuheung sorangan, atawa ngeureut letah, tapi teu nanaon. Lian ti ngadebus manéhna ge sok purah ngabodor di handap, nyeta-nyeta aksi nu keur ngalais di luhur.

Sakali magelaran téh biasana 2 tepi ka 3 jam. Tiap maén adeganana sok akur. Mimitina dipagelarkeun heula sababaraha jurus penca bari nyarayuda, direumbeuy ku debus téa. Sabot kitu, Sarip mariksa deui tangkal awi bari di tiap awina manéhna mapatkeun du’a sangkan pagelaran lancar taya bancang pakéwuh. Ikin nu geus saged maké kabaya, ngahormat ka nu lalajo, terus naék. Sanggeus di luhur kabaya dibukaan, dipurag-puragkeun bari ngagulayun na tambang, tepi ka tinggal kolor jeung kaos. Geus kitu mah diteruskeun ku sababaraha atraksi, di antarana ngolécér, jungkir, saré, jeung ayun-ayunan bari terus ditabeuhan ku kendang penca.

Di Tasik dina taun 1970/80-an mah aya sababaraha hiji grup Lais téh. Nu séjénna nyaéta grup Lais di daérah Puspahiang nu dipingpin ku tukang ngalaisna nyaéta Suryana. Ngan sanggeus Suryana almarhum, grupna bubar da taya nu neruskeun. Di daérah Rancakawung, Cibalanarik, aya deuih grup Lais kawentar nu geus ngadeg ti taun 1960-an. Tukang ngalaisna nyaéta Saléh. Nyakitu, sanggeus Saléh tilar mah pes wéh taya nu neruskeun deui.

Perkara régenerasi nu sulit téh ceuk Obing. Aranglangka aya nonoman nu daék diajar ngalais da meureun resikona gedé téa. Kiwari gé di grupna ukur aya saurang nu keur diajar téh. Keur dipeuseuh kénéh ku Ébén jeung Ikin.(Nazhar)***